ARAŞTIRMA: HAVA KİRLİLİĞİ ALZHEİMER RİSKİNİ ARTIRIYOR

Yeni bir araştırmaya göre, hava kirliliğine daha fazla maruz kalan kişilerde Alzheimer hastalığı geliştirme riski daha yüksek.

Hava kirliliğine maruz kalmak, Alzheimer hastalığının yanı sıra hipertansiyon, inme ve depresyon gibi yaygın kronik rahatsızlıklar için bilinen bir risk faktörü.

Bu kronik rahatsızlıklar da Alzheimer’la ilişkilendiriliyor; ancak daha önce, hava kirliliğinin bu kronik hastalıklara yol açıp açmadığı ve bunların sonucunda bunamayı tetikleyip tetiklemediği ya da bu hastalıkların hava kirliliğinin beyinde yarattığı hasarı artırıp artırmadığı net değildi.

PLOS Medicine dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, hava kirliliğine maruz kalmanın Alzheimer hastalığı riskindeki artışla ilişkili olduğunu ortaya koydu.

ABD'de Emory Üniversitesi’nden araştırmacılar, 2000-2018 yılları arasında 65 yaş ve üzerindeki 27 milyondan fazla kişinin verilerini analiz etti; bu dönemde yaklaşık 3 milyon kişiye Alzheimer teşhisi kondu.

Aynı zamanda, Alzheimer’ın ortaya çıkışında rol oynayıp oynamadıklarını görmek için hipertansiyon, inme ve depresyon olmak üzere üç yaygın eşlik eden hastalığın yükünü incelediler.

Araştırmacılar bu sonuçları, katılımcıların yaşadıkları yere bağlı olarak maruz kaldıkları ince partikül madde (PM₂.₅) düzeyleriyle karşılaştırdı.

İnce partikül maddeler, akciğerlerin derinlerine ve kan dolaşımına nüfuz edebildiği için tehlikelidir. Başlıca kaynaklar arasında araç egzozları, elektrik santralleri, sanayi faaliyetleri, orman yangınları ve evlerde odun ya da fosil yakıt yakılması yer alıyor.

Araştırmaya göre hava kirliliği, diğer kronik rahatsızlıklar üzerinden dolaylı yoldan değil, doğrudan etkilerle beyni zedeliyor.

Hava kirliliği ile Alzheimer arasındaki bağlantı, daha önce inme geçirmiş kişilerde daha güçlüydü.

Çalışmanın yazarları, "Bulgularımız, inme öyküsü olan bireylerin, hava kirliliğinin beyin sağlığı üzerindeki zararlı etkilerine karşı özellikle savunmasız olabileceğini ve çevresel ile damar kaynaklı risk faktörlerinin önemli bir kesişimine işaret ettiğini gösteriyor." dedi.

Partikül maddeye uzun süre maruz kalmanın, kardiyovasküler hastalıklar, hipertansiyon ve ruh sağlığı bozuklukları gibi kronik rahatsızlıkların riskini de artırdığı daha önce gösterilmişti.

Çalışmanın bazı kısıtları da vardı. Hava kirliliği düzeyleri, bireysel adresler yerine posta koduna göre ölçüldü. Yalnızca dış ortam seviyeleri dikkate alındı. Bu da pişirme, ısınma ve diğer olası partikül kaynaklarının hesaba katılmadığı anlamına geliyor.

Çalışmaya katılmayan Reading Üniversitesi’nden Mark Dallas, "Araştırma geniş ölçekli kirlilik tahminlerine ve tıbbi kayıtlara dayandığı için önemli sınırlamalar var; ancak bulgular, hava kirliliğinin bunama için değiştirilebilir bir risk faktörü olduğuna dair artan kanıtlarla uyumlu," dedi.

Dallas, genel olarak bakıldığında çalışmanın basit bir gerçeği pekiştirdiğini de ekledi: İnsanların yıllar boyunca soluduğu hava, beyinlerinin nasıl yaşlandığını şekillendirebiliyor.

Hava kirliliğiyle mücadele

Dünya genelinde birçok ülke, hava kirliliği seviyelerini düşürmek için hedefler belirlemiş durumda. Ancak çoğu, 2030’a kadar istenen seviyelere ulaşmakta zorlanacak.

Partikül maddeye ilişkin küresel hedefler, Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ-WHO) 2021 Küresel Hava Kalitesi Kılavuzları (AQG) ile tanımlanıyor.

Dünya Sağlık Asamblesi tarafından onaylanan DSÖ’nün 2025 yol haritası, 2015’i temel alan seviyelere kıyasla, başta ince partikül madde olmak üzere hava kirliliğine bağlı ölümleri 2040’a kadar yüzde 50 azaltmayı hedefliyor.

Çalışmada yer almayan Alzheimer’s Research UK araştırma direktörü Sheona Scales, "Bu ABD çalışmasının sonuçları küresel ölçekte önem taşıyor. Hava kirliliği, birlikte ele almamız gereken bir sorun. Daha güçlü, sağlık temelli hava kalitesi hedefleri belirlemek ve maruziyeti azaltmak, yalnızca akciğerlerimizi değil, beynimizi de korumaya yardımcı olabilir ve genel bunama riskini düşürebilir." dedi.

Alzheimer vakaları dünya genelinde artıyor

DSÖ'ye göre, dünya çapında 55 milyondan fazla kişi demansla yaşıyor; vakaların yüzde 70’ine varan kısmını Alzheimer hastalığı oluşturuyor.

2025 itibarıyla Avrupa’da yaklaşık 12,1 milyon kişinin demansla yaşadığı ve vakaların yaklaşık yüzde 66’sını kadınların oluşturduğu tahmin ediliyor.

Nüfusların yaşlanmasıyla birlikte, dünya genelinde vaka sayılarının artması öngörülüyor.