E-ticaret sitelerinde ürün seçip sepete eklemek, "Siparişiniz alındı" bildirimini görmek ya da kuryenin canlı konumunu haritada izlemek pek çok kişi için günün en heyecanlı anı haline geldi. Güney Kore'de ortaya çıkan ve kısa sürede milyonlarca kullanıcıya ulaşan "dopamin siteleri" (do-farming), insanların bu beklenti duygusuna olan bağımlılığını yeni bir boyuta taşıyor. Kullanıcılara sıfırdan son aşamaya kadar tam bir alışveriş simülasyonu sunan platformlarda, siparişler onaylanıp kurye haritaları hareket etse de kapıya hiçbir zaman gerçek bir paket gelmiyor.
"Sihir Üründe Değil, Bekleme Ritüelinde"
Konuyu psikolojik boyutuyla değerlendiren Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Klinik Psikoloğu Mader Bengisu Bilgen, sistemin doğrudan beynin ödül mekanizmasını hedef aldığını vurguluyor. Toplumda sanılanın aksine dopaminin ana görevinin "mutluluk" değil, beklenti ve motivasyonu yönetmek olduğunu ifade eden Bilgen; "İnsanlar çoğu zaman ürünü satın aldıkları için değil, o ödüle yaklaştıklarını hissettikleri an daha yoğun dopamin salgılıyor. Yani kişiyi mutlu eden şey yeni bir ayakkabı ya da cep telefonu değil, o siparişin yolda olduğu hissidir" değerlendirmesinde bulundu.
Dürtüsel Alışveriş Yapanlar İçin "Nikotin Sakızı" Etkisi
Sanal sipariş deneyiminin tamamen zararlı olarak görülmemesi gerektiğini belirten uzmanlar, platformların şaşırtıcı bir faydasına da değiniyor. Aşırı ve dürtüsel harcama eğilimi olan bireyler için bu sitelerin bir simülasyon görevi görebileceği ifade ediliyor. Tıpkı sigarayı bırakmaya çalışanların kullandığı nikotin sakızları gibi, bu uygulamalar da kişinin cebinden gerçek para çıkmadan satın alma ve bekleme arzusunu geçici olarak yatıştırabiliyor.
Türkiye'de de Benzer Hissiyat Yaşanıyor: Tehlike Var mı?
Türkiye'deki internet kullanıcılarının da kargo takip ekranlarını defalarca yenileme veya kuryeyi haritadan izleme gibi benzer davranışlar sergilediğine dikkat çekiliyor. Ancak uzmanlar, hiç gelmeyecek bir kargoyu bekleme fikrinin dijital bir alışkanlığa dönüşmesinin riskler taşıdığı konusunda uyarıyor. Sürekli sanal beklenti arayışının beynin doğal ödül sistemini tahrip edebileceği, zamanla gerçek hayatın sunduğu tatmin duygusunun azalarak kişiyi sürekli yeni bildirim arayışına sokabileceği belirtiliyor. Sosyal medya trendlerinin hızla yayıldığı günümüzde, bu akımın yakın gelecekte Türkiye'de de popülerleşebileceği öngörülüyor.
